در دنیای پویای پژوهش علمی، اعتبار و صداقت بنیانهایی هستند که پیشرفت دانش بر آنها استوار است. انتشار مقالات در مجلات معتبر نه تنها دستاوردهای پژوهشی را به جامعه جهانی معرفی میکند؛ بلکه به عنوان سندی ماندگار، پایهای برای تحقیقات آینده و تصمیمگیریهای سیاستی محسوب میشود. با این حال، در سالهای اخیر پدیده ریترکت (Retraction) یا سلب اعتبار مقالات علمی به عنوان یک چالش جدی در عرصه نشر علم ظهور یافته است. ریترکت به معنای حذف رسمی یک مقاله از ادبیات علمی به دلیل کشف اشکالات اساسی در فرایند تحقیق، تحلیل دادهها و یا نقض اصول اخلاق پژوهشی است.
اهمیت توجه به این پدیده در محیط دانشگاهی ایران از آنجا دوچندان میشود که آمارهای جهانی و داخلی نشان میدهد سالانه تعدادی از مقالات پژوهشگران ایرانی مشمول ریترکت میشوند.
متأسفانه رتبه ۸ تا ۹ ریترکت مقاله را در دنیا داریم
شاهین آخوندزاده، معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و رئیس مؤسسه ملی توسعه تحقیقات علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران، در خصوص روند تغییرات آمار مقالات ریترکت شده پژوهشگران ایرانی در سالهای اخیر به روزنامه قدس میگوید: در حوزه پزشکی و لایف ساینس (علوم زیستی) که مشترک بین دو وزارتخانه بهداشت و علوم است، سالانه از میان حدود ۲۰ هزار مقاله در حوزه پزشکی، حدود ۱۰۰ تا ۱۰۵ مقاله از مقالات پژوهشگران ایرانی ریترکت میشود. اگر نگاه کنیم، متأسفانه رتبه ۸ تا ۹ ریترکت مقاله را در دنیا داریم. کشورهایی با وضعیت نامناسبتر از ما هم هستند؛ مثل عربستان و چین. به عبارتی، کشورهایی که رشد سریع علمی داشتهاند، معمولاً در آن روند رشد مقالات، ریترکتشان هم افزایش پیدا میکند. البته ما در تعداد مقالات ریترکت شده طی سالها افزایش نداشتیم؛ ولی این عدد نامناسبی است که ۱۰۰ تا ۱۰۵ مقاله در سال ریترکت شود.
وی در پاسخ به اینکه عوامل ریترکت مقالات علمی چیست، میافزاید: سلب اعتبار مقالات علمی عوامل مختلفی دارد. این عوامل از خطاهای محققان محسوب میشود که گاهی سهوی و گاهی عمدی است. در هر دو خطا، آموزش در آن میتواند نقش داشته باشد؛ یعنی شما اگر به محقق خود آموزشها و هشدارهای لازم را بدهید، احتمالاً درصد خطا کاهش پیدا میکند. برای مثال محققی در مقاله خودش شکلی را استفاده کرده که اجازه آن را نداشته یا این شکل شبیه شکل یک مقاله دیگر است. اینها مواردی بوده که میتوان با آموزش برطرف کرد. البته گاهی وقتها شرایط حادتری دارد و در حقیقت به دلیل دستکاری در دیتاست که به آن دیتا فبریکیشن گفته میشود. گاهی اوقات هم دلایل غیرعلمی دارد؛ به طور مثال ما مقالهای از شخصی داشتیم که چاپ شده بود و آن فرد پول ایبیسی یا هزینه مقاله را نتوانسته بپردازد. به همین دلیل مقالهاش ریترکت شده است.
شاهین آخوندزاده، معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
فشارهای سیاسی صهیونیستها و کشورهای غربی
آخوندزاده ادامه میدهد: متأسفانه آنچه در حال افزایش است، ریترکت مقالات پژوهشگران ایرانی به دلیل فشارهای سیاسی رژیم صهیونیستی و کشورهای غربی است. البته این پدیده تازهای نیست؛ اما در سالهای اخیر به شکل حادی تشدید شده؛ یعنی برای یک مقاله مثلاً ریویویی که یک محقق نوشته و داورها را خود سردبیر مجله انتخاب کرده، پس از یک سال به محقق میگوید به دلیل اینکه داوری خوب انجام نشده، مقاله را ریترکت میکند. این نقص نویسنده نبوده؛ بلکه نقص سردبیری مجله است. به عبارت دیگر در یکی دو سال گذشته شاهد ریترکت شدن تعدادی از مقالات محققان ایرانی به دلایلی بودهایم که بدون شک ریشه سیاسی داشته است.
با این حال محققان ما باید بیش از پیش دقت کنند. این شرایط نه تنها مسئولیت ما را کاهش نمیدهد؛ بلکه آن را تشدید میکند.
اخراج از دانشگاه و استادانی که دوباره باید دانشجو شوند
آخوندزاده درباره روند برخورد با مقالات ریترکت شده میگوید: پس از اینکه سلب اعتبار مقالات علمی انجام میگیرد، در بررسیها دلایل آنها مشخص میشود و اگر علت سلب علمی مقاله، خطای عمدی باشد، در این صورت دانشگاهها و کمیتههای اخلاق تنبیههایی برای آن محقق، دانشجو و یا عضو هیئت علمی تصویب میکنند که این تنبیهات گاهی میتواند تا حد بازپسگیری مدرک تحصیلی، عزل از سمت علمی یا اخراج از دانشگاه باشد. ما در کشور نمونههایی داشتهایم که به دلیل خطاهای بزرگ عمدی، درجه استادی از فرد گرفته و مجبور به بازگشت به وضعیت دانشجویی شده است. به هر حال، کمیتههای اخلاق وزارت بهداشت نیز در این زمینه تصمیمهای لازم را میگیرند.
معاون تحقیقات وزارت بهداشت در مورد مقالاتی که با تجهیزات، امکانات و هزینههای بسیار محدود تولید میشوند، ابراز نگرانی میکند و میافزاید: وقتی منابع مالی یک تحقیق؛ به ویژه برای یک پایاننامه، به خوبی تأمین نشود، احتمال بروز خطا افزایش مییابد. انجام یک پایاننامه با هزینه پیشبینی شده ۵۰ میلیون تومان با بودجهای ۱۰درصدی (۵ میلیون تومان)، محقق را ناخواسته به سمت کاستیها، دستکاری دادهها یا حتی ساختگی بودن بخشی از کار سوق میدهد. خوشبختانه این پدیده در سالهای اخیر روند صعودی نداشته؛ چون تعداد مقالات ریترکت شده ما افزایش نیافته؛ اما باید هوشیار باشیم. در شرایطی که زیر ذرهبین کشورهای غربی هستیم و حتی خطاهای کوچک و خاکستری ما را بزرگنمایی میکنند، باید دقت خود را به حداکثر برسانیم.
البته بخش قابل توجهی از این خطاها متأسفانه در پایاننامههای دانشجویی رخ میدهد و میتوان دو دلیل عمده برای آن برشمرد. نخست؛ تأمین مالی نادرست و ناکافی پایاننامهها و دوم، پذیرش تعداد زیاد دانشجو در مقاطع تحصیلات تکمیلی که ممکن است منجر به کاهش کیفیت نظارت و افزایش حجم کار شود.
وی سپس به موضوع نقاط ضعف سیستمهای نظارتی و آموزشی کشور در پیشگیری از پدیده ریترکت میپردازد و میگوید: در زمینه پیشگیری از ریترکت، نهادهای خارج از دانشگاه نقش نظارتی چندانی ندارند و این مسئولیت در درجه نخست بر عهده خود دانشگاههاست؛ الگویی که در دنیا نیز رایج است. در حوزه علوم پزشکی و زیستی، هر پژوهش باید در آغاز توسط کمیته اخلاق تأیید و در طول اجرا نیز پایش شود. دانشگاههای ما در ایفای این نقش تا حدی ضعف دارند. اگرچه در وزارت بهداشت برای کارآزماییهای بالینی مقرر شده که درصدی از مطالعات باید سالانه رسیدگی دقیق شوند و این کار در حال انجام است؛ اما باید پررنگتر شود.
موضوع بسیار مهم دیگر، آموزش است. وقتی به یک دانشجوی کارشناسیارشد، روش تحقیق آموزش میدهیم، باید اخلاق پژوهش را نیز به صورت همزمان و جدی به او بیاموزیم. آگاهیبخشی به دانشجو درباره چیستی خطاها و چگونگی جلوگیری از آنها، نقش بسزایی در پیشگیری داشته؛ اما متأسفانه دانشگاههای ما در این حوزه هم به تقویت جدی نیاز دارند و باید هم کیفیت و هم کمیت این آموزشها افزایش یابد.
حتی مرتکب خطاهای خاکستری هم نشوید
آخوندزاده درباره تأثیر فشارهای سیاسی خارجی بر آمار ریترکت مقالات ایرانی اظهار میکند: بدون تردید اگر فشارهای سیاسی و سختگیریهای کشورهای غربی نبود، تعداد مقالات ریترکت شده ما به رقم ۱۰۰ تا ۱۰۵ مقاله در سال نمیرسید. گاهی خطاهایی که برای مقالات پژوهشگران ایرانی رخ میدهد، اگر برای یک پژوهشگر اروپایی پیش میآمد، منجر به ریترکت نمیشد. بنابراین به محققان خود هشدار میدهیم که حتی مرتکب خطاهای کوچک (خاکستری) نیز نشوند؛ زیرا ما زیر ذرهبین هستیم. هدف ما نه تنها جلوگیری از افزایش این آمار بوده؛ بلکه کاهش آن مدنظر است.
نباید تردید داشت که لابیهای صهیونیستی در دنیا بر ناشران بینالمللی فشار میآورند. پژوهشگران کشورمان واقعاً تحت فشار چندجانبه هستند؛ حمایت کافی نمیشوند، فضای بینالمللی آشفته است، تحریمها وجود دارد و از طرفی افرادی شمشیر را از رو بستهاند تا ما را حذف کنند. در چنین شرایطی نباید خودزنی کنیم.
وی در ادامه به پدیده «خودزنی داخلی» اشاره میکند و میگوید: بخشی از ریترکتها و سلب اعتبار مقالات پژوهشگران ایرانی ناشی از خودزنی داخلی است. متأسفانه قسمتی از گزارشهای تخلف (سوتزنی) که به نشریات ارسال میشود، جعلی و با انگیزههای شخصی یا رقابتی است. برای مثال، ممکن است همکاری به دلایل حاشیهای، ایمیل جعلی حاوی ادعای تخلف علمی برای مقالهای را به نشریه ارسال کند و سردبیر نیز بدون بررسی دقیق، مقاله را ریترکت کند. اگر این خودزنیهای داخلی وجود نداشت، آمار مقالات ریترکت شده ایران دستکم ۳۰ درصد کمتر بود.
وی تصریح میکند: پیامدهای ریترکت بسیار گسترده است. وقتی مقالهای به ویژه به دلیل خطاهای بزرگ مانند جعل دادهها سلب اعتبار میشود، حیثیت علمی فرد به شدت خدشهدار شده و ممکن است منجر به از دست دادن موقعیت شغلی در دانشگاه یا باطل شدن پایاننامه و مدرک تحصیلی شود. چنین نمونههایی هم در دانشگاههای دنیا و هم در ایران وجود داشته است. از همه مهمتر، این سابقه برای همیشه در پرونده علمی فرد باقی میماند و ارسال مقالات بعدی او به مجلات معتبر را با مشکل مواجه میکند.
آخوندزاده درباره تأثیر ریترکت بر سرمایهگذاریهای آینده پژوهشی میگوید: وقتی یک فرد یا یک مرکز پژوهشی سابقه بدی در این زمینه داشته باشد، اعتبار علمی خود را از دست میدهد. به عنوان مثال، هنگام درخواست گرنت (grant) از سازمانهای داخلی یا بینالمللی، سابقه نویسنده به دقت بررسی میشود و ریترکت میتواند مانع جدی دریافت حمایت مالی باشد. حتی در سطح کلان، اگر تعداد قابل توجهی از اعضای هیئت علمی یک دانشگاه دارای مقالات ریترکت شده باشند، ممکن است از مشارکت در کنسرسیومهای علمی بینالمللی محروم شود. اینجا مرز میان خوشنامی و بدنامی علمی است.
وی اضافه میکند: تقویت سیستم ارزیابی کیفیت مقالات پیش از انتشار، در درجه نخست بر عهده مجلات و سردبیران آنهاست. ناشران بینالمللی با استفاده از روشهای مختلف مانند ارسال مقاله به متخصصان روششناسی (Methodologist) و آمار، استفاده از نرمافزارهای تشخیص سرقت ادبی و مشابهتیابی و در آیندهای نزدیک، بهرهگیری از هوش مصنوعی، سعی در کاهش خطاها دارند. داوری دقیقتر و چندمرحلهای، اصلیترین راه تقویت کیفیت پیش از انتشار است.
آخوندزاده به عملکرد نهادهای حاکمیتی در این حوزه میپردازد و بیان میکند: وزارت بهداشت شبکهای قوی از کمیتههای اخلاق در کشور دارد. این کمیتهها ضمن برگزاری کارگاههای آموزشی، هنگام بروز تخلف به عنوان مرجع داوری عمل کرده و تنبیهات لازم را اعمال میکنند. تقریباً تمام دانشگاههای علوم پزشکی، بسیاری از دانشکدهها، مراکز تحقیقاتی و حتی برخی از بیمارستانهای بزرگ، دارای کمیته اخلاق هستند. همه این کمیتهها در چارچوب مشخصی فعالیت کرده و در نهایت به «کمیته ملی اخلاق در پژوهش» وزارت بهداشت متصل میشوند.
وی با ارزیابی عملکرد وزارت بهداشت در حوزه مذکور تصریح میکند: عملکرد این وزارتخانه در زمینه پیشگیری از ریترکت را در خوشبینانهترین حالت میتوان متوسط ارزیابی کرد؛ چون بخشی از چالشها مانند تأمین اعتبارات پژوهشی کافی، در اختیار مستقیم وزارت بهداشت نیست و به تصمیمگیریهای سازمان برنامه و بودجه و مجلس وابسته است. وقتی بودجه پژوهشی به میزان لازم اختصاص نیابد، طبیعی است کار آنطور که باید پیش نمیرود. البته این موضوع، مسئولیتهای ذاتی وزارتخانه را توجیه نمیکند. کمیتههای اخلاق، مقالات ریترکت شده را بررسی میکنند. بخش قابل توجهی از خطاهای منجر به ریترکت، از نوع سهوی هستند که نشان میدهد محققان دقت کافی را در تهیه و انتشار مقاله به خرج ندادهاند. این موضوع ضرورت توجه بیشتر به آموزش جزئیات و استانداردهای نشر علم را آشکار میکند.
نظر شما